Zapis nutowy
Definicja i funkcje zapisu nutowego
Zapis nutowy (notacja muzyczna) to system graficznych symboli służący do utrwalania utworów muzycznych. Umożliwia on przedstawienie niemal wszystkich istotnych elementów muzyki - wysokości dźwięków (melodii i harmonicznych współbrzmień), ich czasu trwania (rytmiki), a także cech wykonawczych takich jak głośność (dynamika) czy sposób artykulacji. Dzięki notacji kompozytor może dokładnie zapisać swoje pomysły, a wykonawca odczytać je i zinterpretować nawet wiele lat później lub w zupełnie innym miejscu na świecie.
Zapis nutowy pełni zatem funkcję uniwersalnego języka muzyki: pozwala komunikować się muzykom ponad podziałami geograficznymi i historycznymi, stanowiąc wspólną podstawę do analizy i wykonania utworów. W tradycji muzyki klasycznej opanowanie pisma nutowego jest niezbędne - partytury największych kompozytorów (od Bacha i Beethovena po współczesnych twórców) zapisane są właśnie w tej formie.
Historia zapisu muzycznego
Historia notacji muzycznej sięga starożytności. Już w antycznym świecie podejmowano próby graficznego zapisu dźwięków - przykładem jest notacja starogrecka, rozwinięta około VII-III wieku p.n.e., w której używano liter alfabetu do oznaczania wysokości dźwięków, a nad nimi stawiano znaki rytmiczne określające długości trwania. Ze starożytnej Grecji pochodzi najstarszy zachowany utwór zapisany w całości - epitafium Seikilosa (I/II w. n.e.). W innych kulturach antycznych (np. w Egipcie czy Mezopotamii) również istniały zalążki zapisu muzyki, choć nie zachowały się one w pełni lub nie zostały całkowicie rozszyfrowane.
W Europie ciągłość wczesnych systemów zapisu została przerwana wraz z upadkiem Cesarstwa Rzymskiego. Przez pewien czas muzyka była przekazywana głównie ustnie - uważano wręcz, że dźwięków nie da się jednoznacznie zapisać. Sytuacja zmieniła się w średniowieczu za sprawą potrzeb muzyki liturgicznej. Wokół VIII-IX wieku pojawiła się notacja neumatyczna stosowana do zapisu chorału gregoriańskiego. Początkowo były to tzw. neumy cheironomiczne - znaki stawiane nad tekstem, wskazujące przybliżony kierunek melodii za pomocą umownych gestów (pochodzących od ruchów ręki dyrygującego kantora). Neumy te nie precyzowały dokładnej wysokości ani rytmu dźwięków, a jedynie przebieg linii melodycznej.
Kolejnym przełomem było wprowadzenie linii pomocniczych, które usystematyzowały wysokości dźwięków. Około X wieku zaczęto stosować notację diastematyczną - neumy umieszczano na pionowo zróżnicowanych wysokościach, najpierw na tle jednej linii odniesienia, potem dwóch (czerwonej i żółtej). W XI wieku benedyktyński mnich Guido z Arezzo udoskonalił ten system, wprowadzając czterolinię - cztery równoległe linie, na których umieszczało się znaki. Dzięki temu można już było odczytać konkretne wysokości dźwięków.
Notacja ta, zwana chorałową, używana była głównie do zapisu śpiewów kościelnych (chorału gregoriańskiego) i posługiwała się charakterystycznymi kwadratowymi nutami (nota quadrata) na czterolinii. Wciąż jednak brakowało precyzyjnego oznaczenia rytmu - chorał wykonywano w rubato, kierując się akcentami tekstu.
Rozwój wielogłosowości pod koniec średniowiecza stworzył zapotrzebowanie na dokładniejsze określanie czasu trwania dźwięków. Około XII wieku, w szkole Notre Dame w Paryżu, wykształciła się notacja modalna. Wprowadziła ona pierwsze przybliżone wartości rytmiczne: dźwięki długie (longa) i krótkie (brevis) zestawiane były w schematy rytmiczne oparte na podziale trójdzielnym lub dwudzielnym. Prawdziwą rewolucję przyniosła jednak dopiero notacja menzuralna (ok. XIII-XVI w.), która pozwoliła na zapisywanie rytmu w sposób ścisły za pomocą różnorodnych kształtów nut. W notacji menzuralnej każdy kształt nuty oznaczał określoną długość dźwięku, a relacje rytmiczne opierały się na zasadzie podziału czasu na części trójdzielne (tzw. perfectio) lub dwudzielne (imperfectio). Stopniowo system ten rozwijał się: obok longa i brevis pojawiła się semibrevis, a następnie kolejne, coraz mniejsze wartości rytmiczne (minima, semiminima, fusa, semifusa i inne). W początkowym okresie nuty menzuralne pisano wypełnione (tzw. notacja czarna), a od ok. XV wieku rozpowszechniła się notacja biała - kontury nut były puste w środku, co ułatwiało odróżnienie większej liczby wartości rytmicznych. Ponadto wprowadzono symbole pauz dla przerw milczenia oraz ligatury - połączenia kilku nut w jeden znak dla określonych grup dźwięków.
Udoskonalona notacja menzuralna stała się bezpośrednią podstawą współczesnej notacji. Już w XVII-XVIII wieku zapis nutowy przybrał formę bardzo zbliżoną do dzisiejszej: ustaliło się użycie pięciolinii, znajome nam kształty nut (całej, półnuty, ćwierćnuty itd.), kluczy wiolinowego i basowego, oznaczeń dynamiki (np. p, f) czy tempa (Allegro, Adagio itp.). Pojawiły się kreski taktowe dzielące utwór na takty dla lepszego uporządkowania rytmu.
Wprowadzono także nowe elementy, jak znak przedłużenia (kropka przy nucie), oznaczenia repetycji (powtórek) czy bardziej rozwinięte określenia artykulacyjne i agogiczne. Do przełomu XVIII i XIX wieku system ten ustalił się na dobre i jest stosowany - z niewielkimi zmianami - do dziś jako klasyczny zapis nutowy.
Warto wspomnieć, że równolegle z głównym nurtem europejskiej notacji istniały i rozwijały się inne formy zapisu (omówione szerzej w dalszej części poradnika). Jednak to właśnie pięciolinia z kluczami i nutami okazała się najbardziej uniwersalna i zdolna pomieścić złożoność muzyki wielogłosowej, co przesądziło o jej dominacji w muzyce poważnej ostatnich stuleci.
Kluczowe elementy klasycznej notacji
Współczesny zapis nutowy składa się z wielu elementów, z których każdy pełni określoną rolę w przekazywaniu informacji muzycznych. Poniżej omówione są najważniejsze składniki notacji:
Pięciolinia: Podstawą zapisu jest pięciolinia - układ pięciu poziomych, równoległych linii oddzielonych czterema polami. Linie i pola liczymy od dołu do góry. Na liniach lub w polach umieszcza się nuty, a wysokość dźwięku zależy od położenia nuty na pięciolinii (im wyżej nuta, tym wyższy dźwięk). Standardowo stosuje się pięciolinię o pięciu liniach, lecz gdy dźwięk wykracza poza jej zakres, dodaje się linie dodane (pomocnicze) nad lub pod pięciolinią. Linie te są krótkimi odcinkami pojawiającymi się bezpośrednio przy nutach leżących wysoko ponad lub nisko poniżej właściwej pięciolinii. Dla określenia pozycji dźwięku używa się sformułowań typu: "na pierwszej linii" (czyli dolnej linii pięciolinii), "w drugim polu" (między drugą a trzecią linią), "na drugiej linii dodanej dolnej" itp. Pięciolinia wyznacza graficzny "szkielet" dla wysokości dźwięków, lecz sama w sobie - bez dodatkowych symboli - nie mówi jeszcze, jakie to dźwięki.
Klucze: Aby konkretnie określić nazwy i wysokości dźwięków na pięciolinii, na jej początku umieszcza się klucz. Klucz to symbol graficzny, który wskazuje położenie wybranej nuty (tzw. nuty kluczowej) na jednej z linii pięciolinii - stanowi punkt odniesienia dla wszystkich pozostałych dźwięków. Dzięki zastosowaniu kluczy można dostosować zapis do zakresu głosu lub instrumentu, tak aby większość nut mieściła się na pięciolinii (minimalizuje to potrzebę użycia linii dodanych). W muzyce klasycznej występują trzy główne rodziny kluczy: klucze G, klucze F i klucze C.
- Klucz wiolinowy (klucz G): Najbardziej rozpowszechniony klucz, oznaczany ozdobnym symbolem przypominającym skręconą literę G. Umieszcza się go na drugiej linii pięciolinii, na której wskazuje dźwięk g¹ (sol w oktawie razkreślnej). Klucz wiolinowy służy do zapisu wysokich dźwięków - korzystają z niego m.in. skrzypce, flet, obój, trąbka, klarnet, a także prawa ręka w zapisie fortepianowym. Ze względu na szeroki zakres instrumentów, klucz wiolinowy jest synonimem wysokiego rejestru.
- Klucz basowy (klucz F): Oznaczany symbolem podobnym do odwróconej litery C z dwoma kropkami, wskazuje dźwięk f (fa w małej oktawie) na czwartej linii pięciolinii. Stosowany jest do zapisu niskich partii - używają go m.in. wiolonczele, kontrabasy (oraz gitara basowa, zapis tradycyjnie o oktawę wyżej niż brzmi), fagoty, puzony, tuba, a także lewa ręka w zapisie fortepianowym. Klucz basowy pozwala zapisywać niskie dźwięki bez mnożenia linii dodanych poniżej pięciolinii.
- Klucze C (klucze altowe i tenorowe): Symbol klucz C wskazuje położenie dźwięku c¹ (do jednokreślne) na pięciolinii. W zależności od tego, na której linii klucz zostanie umieszczony, rozróżniamy kilka historycznych odmian: klucz sopranowy (c¹ na pierwszej linii), mezzosopranowy (na drugiej), altowy (na trzeciej linii), tenorowy (na czwartej) czy barytonowy (na piątej). W dzisiejszej praktyce najczęściej używany jest klucz altowy - przede wszystkim do zapisu altówki - oraz klucz tenorowy, stosowany czasem dla wyższych partii wiolonczeli, puzonu czy fagotu (choć we współczesnych wydaniach tenor zazwyczaj zapisywany jest jednak w kluczu basowym lub wiolinowym z dodaną małą cyfrą 8 oznaczającą transpozycję oktawową). Klucze C były dawniej powszechne w muzyce wokalnej (każdy głos chóralny miał swój klucz, np. altowy dla altu, tenorowy dla tenoru), co ułatwiało czytanie, jednak dziś poza specjalistycznymi zastosowaniami spotyka się je rzadziej.
Zastosowanie odpowiedniego klucza czyni zapis czytelniejszym: na przykład partia sopranowa zapisana w kluczu altowym wymagałaby wielu dodanych linii, podczas gdy w kluczu wiolinowym mieści się wygodnie na pięciolinii. Podobnie partia wiolonczeli w wysokim rejestrze bywa zapisywana w kluczu tenorowym, aby uniknąć nadmiernej liczby linii dodanych w kluczu basowym.
Nuty i wartości rytmiczne: Nuta jest podstawowym symbolem oznaczającym pojedynczy dźwięk o określonej wysokości i czasie trwania. Graficznie nuta składa się z główki (owalnego "brzuszka"), która może być pusta lub wypełniona, oraz pionowej laski (ogonka). Dodatkowo przy nutach krótszych niż ćwierćnuta pojawia się chorągiewka - mała flaga na końcu laski - albo odpowiednio wiązka (belka) łącząca grupy takich nut. Kształt nuty informuje o jej wartości rytmicznej, czyli względnej długości trwania dźwięku. W nowoczesnej notacji przyjęte są następujące podstawowe wartości nut (polskie nazewnictwo opisowe i odpowiadające mu wartości taktowe):
- Cała nuta - najdłuższa z typowych wartości (4/4 taktu, jeśli przyjmiemy ćwierćnutę jako podstawę metrum); graficznie przedstawiana jako pusta (niezamalowana) owalna główka bez laski.
- Półnuta - trwa połowę wartości całej nuty (2/4 taktu); rysowana jako pusta główka z laską.
- Ćwierćnuta - 1/4 taktu; wypełniona (zaciemniona) główka z laską.
- Ósemka - 1/8 taktu; wypełniona główka z laską i jedną chorągiewką. Jeśli występuje kilka ósemek kolejno, często łączy się je poziomą belką zamiast chorągiewek.
- Szesnastka - 1/16 taktu; wypełniona główka, laska i dwie chorągiewki (lub dwie belki przy grupowaniu z innymi szesnastkami).
- Jeszcze mniejsze wartości powstają analogicznie, dodając kolejne chorągiewki: trzydziestodwójka (1/32) ma trzy chorągiewki, sześćdziesięcioczwórka (1/64) cztery itd. W praktyce rzadko używa się wartości mniejszych niż 1/64, a jeśli zachodzi potrzeba bardzo drobnych podziałów rytmicznych, kompozytorzy czasem notują je w inny sposób (np. jako tryole lub inne podziały nieregularne).
Każda z nut ma odpowiadającą jej pauzę, czyli znak oznaczający ciszę o tym samym czasie trwania. I tak istnieje pauza całonutowa, półnutowa, ćwierćnutowa itd., z charakterystycznymi symbolami graficznymi (pauza całonutowa to gruby prostokąt podwieszony pod czwartą linią pięciolinii, pauza półnutowa - podobny prostokąt leżący na trzeciej linii, ćwierćnutowa i krótsze - "znaczki" przypominające zygzak). Warto pamiętać, że symbol pauzy całonutowej używany jest także do oznaczenia pauzy wypełniającej cały takt - nawet w metrum innym niż 4/4 (np. w 3/4 też stosuje się pauzę całonutową na cały takt). Dlatego zawsze należy interpretować pauzy w kontekście metrum utworu.
Metrum i takt: Metrum to zapisane na początku utworu (tuż po kluczu i ewentualnych znakach chromatycznych) oznaczenie metryczne w formie ułamka, które informuje o organizacji wartości rytmicznych w czasie. Składa się z dwóch liczb: górna cyfra wskazuje liczbę jednostek rytmicznych w jednym takcie, a dolna określa, jaka wartość rytmiczna przyjęta jest za podstawową jednostkę (np. 2 oznacza półnutę, 4 - ćwierćnutę, 8 - ósemkę itd.).
Przykładowo metrum 4/4 oznacza, że w każdym takcie mieszczą się wartości równe sumarycznie czterem ćwierćnutom (np. cztery ćwierćnuty, osiem ósemek, jedna półnuta i dwie ćwierćnuty itp.). Metrum 3/4 wskazuje trzy ćwierćnuty na takt (np. trzy ćwierćnuty, lub jedna półnuta + jedna ćwierćnuta, etc.), 6/8 - sześć ósemek na takt (często interpretowane jako dwa razy po trzy ósemki, czyli metrum dwudzielne złożone), 2/2 - dwie półnuty na takt (metrum alla breve) i tak dalej.
Podział utworu na takty jest zaznaczony kreskami taktowymi - pionowymi liniami przecinającymi pięciolinię. Kreski taktowe porządkują zapis nut pod względem rytmicznym, ułatwiając czytanie i liczenie czasu. Ostatni takt utworu (lub jego segmentu, np. części) zaznacza się podwójną kreską. Należy zaznaczyć, że metrum nie określa bezwzględnego tempa utworu, a jedynie proporcje rytmiczne i akcenty metryczne; o tempie informują oddzielne oznaczenia (opisane dalej).
Znaki chromatyczne (alteracje): Na pięciolinii podstawowo zapisywana jest skala diatoniczna (np. naturalne dźwięki gamy C-dur: c, d, e, f, g, a, h). Znaki chromatyczne służą do podwyższania lub obniżania wysokości dźwięku o połowę tonu (półton). Stawia się je tuż przed nutą, której dotyczą. Podstawowe znaki to: krzyżyk - podwyższa dźwięk o półton (np. z c robi cis), oraz bemol - obniża o półton (np. z b robi b♭, w polskiej notacji z h robi b, a z b robi b♭ określane czasem jako hes). Działanie krzyżyka lub bemola trwa do końca taktu, w którym zostało zapisane (chyba że wcześniej zostanie anulowane). Aby cofnąć działanie znaku lub przywrócić dźwięk naturalny, stosuje się kasownik (znak przywracający wysokość podstawową). Istnieją także podwójne znaki chromatyczne: podwójny krzyżyk (x) podwyższa dźwięk o cały ton, a podwójny bemol (𝄫) obniża o cały ton. Po zastosowaniu takiego znaku dźwięk otrzymuje odpowiednio zmodyfikowaną nazwę (np. fis to F♯, fisis to F× (F podwójnie podwyższone), ges to G♭, geses to G𝄫).
Znaki chromatyczne występują także na początku pięciolinii, zaraz po kluczu, tworząc tzw. znaki przykluczowe czyli oznaczenie tonacji. Określają one stałe podwyższenia lub obniżenia dla danej tonacji (np. tonacja G-dur ma jeden krzyżyk - Fis; tonacja f-moll ma cztery bemole itd.). Znaki przykluczowe obowiązują przez cały utwór (lub do chwili zmiany tonacji) i dotyczą wszystkich występujących w utworze danych dźwięków, dzięki czemu nie trzeba przy każdej nucie stawiać osobnego krzyżyka czy bemola. Na przykład jeśli utwór jest w D-dur (która ma dwa krzyżyki: Fis i Cis), to wszystkie nuty f i c będą odczytywane o pół tonu wyżej, chyba że zostaną chwilowo zniesione kasownikiem.
Oznaczenia dynamiki: Dynamika określa głośność wykonywania poszczególnych fragmentów muzyki. W zapisie nutowym dynamikę oznacza się zazwyczaj skrótami od włoskich słów, zapisywanymi kursywą poniżej nut (dla partii instrumentalnych) lub między pięcioliniami (np. w zapisie fortepianowym). Podstawowe oznaczenia dynamiki to: piano (p), czyli cicho, oraz forte (f) - głośno. Dla określenia bardziej skrajnych lub pośrednich poziomów głośności używa się powtórzenia lub modyfikacji tych liter: pp (pianissimo) oznacza bardzo cicho, ff (fortissimo) - bardzo głośno. Spotyka się również ppp (pianissimo possibile) - możliwie najciszej, oraz fff (fortissimo possibile) - możliwie najgłośniej, w miejscach wymagających ekstremalnej dynamiki. Pośrednie oznaczenia to m.in. mp (mezzo piano) - umiarkowanie cicho, oraz mf (mezzo forte) - umiarkowanie głośno.
Dynamika może też zmieniać się stopniowo - do tego służą wydłużone skróty crescendo (cresc.) dla zwiększania głośności i diminuendo (dim.) lub decrescendo dla ściszania, często zastępowane graficznymi znakami w formie rozwartej (<) lub zbieżnej (>) klamry pod nutami. Dzięki oznaczeniom dynamiki wykonawca wie, z jaką intensywnością powinien grać poszczególne odcinki utworu, co ma ogromny wpływ na ekspresję muzyczną.
Artykulacja: Pod pojęciem artykulacji kryje się sposób wydobycia i łączenia dźwięków. Notacja muzyczna zawiera szereg znaków artykulacyjnych, które precyzują, jak nuty mają być zagrane względem siebie. Przykładowo staccato oznacza granie dźwięków krótko, z przerwami - w zapisie nutowym zaznacza się je kropką nad lub pod nutą. Przeciwnym wskazaniem jest legato, czyli granie dźwięków płynnie, łącząc jeden z drugim - na pięciolinii legato oznacza się za pomocą łuku (linie łukowej) obejmującego grupę nut, co wskazuje, że mają być zagrane bez oddzielania. Inne często spotykane oznaczenia artykulacyjne to m.in. portato (kropka połączona z kreską - dźwięki lekko oddzielone, ale nie całkiem krótkie), akcent (znak > lub ∧ nad nutą - podkreślenie dźwięku, zagranie go mocniej), tenuto (kreska nad nutą - dźwięk wydłużony, utrzymany pełną wartość) czy marcato (trójkątny akcent, bardzo mocne zaznaczenie dźwięku).
Oprócz znaków graficznych, artykulację mogą opisywać słowne określenia, najczęściej po włosku, np. cantabile (śpiewnie), con brio (z werwą), agitato (gwałtownie) itp., które sugerują charakter wykonania poza ścisłym znaczeniem symboli. Wszystkie te wskazówki pomagają oddać charakter muzyki zgodnie z intencją kompozytora - dzięki nim ta sama sekwencja nut może zabrzmieć zupełnie inaczej (np. ostro i rytmicznie w staccato vs. łagodnie i płynnie w legato).
Inne elementy zapisu: Oprócz wymienionych wyżej podstawowych składników, partytura zawiera wiele dodatkowych oznaczeń ułatwiających właściwe wykonanie utworu. Do standardowych elementów należy oznaczenie tempa utworu, czyli informacja jak szybko muzyka ma być grana. Najczęściej tempo podawane jest po włosku za pomocą słów określających charakter i szybkość (np. Largo - bardzo wolno, Andante - spokojnie, Allegro - szybko, Presto - bardzo szybko).
Często spotyka się także dokładniejsze oznaczenie metronomiczne - np. ćwierćnuta = 120 - co oznacza ilość uderzeń (ćwierćnut) na minutę. Innym istotnym elementem są znaki repetycji, czyli powtórzenia: symbol ||: :|| (cienka i gruba kreska z dwoma kropkami) oznacza powtórzenie odcinka muzyki między podobnymi znakami lub od początku utworu, zaś polecenia typu D.C. al Fine (da capo al Fine - powtórz od początku do słowa "Fine") lub D.S. al Coda (dal segno al Coda - powtórz od znaku Segno, a następnie przeskocz do Kody) pozwalają kompozytorowi zapisać strukturę utworu oszczędnie, bez przepisywania tych samych taktów.
W zapisie pojawiają się także ozdobniki - drobne nutki przednutek (acciaccatur, appoggiatur) przekreślone przez chorągiewkę, które wykonuje się szybko tuż przed dźwiękiem głównym, lub znaki tryle (tr) nad nutą sygnalizujące szybkie naprzemienne granie dwóch dźwięków. Występuje też fermata (łuk z kropką nad nutą lub pauzą), oznaczająca dowolne przedłużenie dźwięku lub ciszy - wykonawca zatrzymuje się na chwilę wedle uznania lub wskazówek dyrygenta.
Kolejnym elementem są łuki frazowe, podobne graficznie do legatowych, lecz obejmujące dłuższy fragment melodii, wskazując muzyczną frazę, którą należy ukształtować jako całość. W partyturach spotkamy również pauzy wielotaktowe - jeżeli dana partia milczy przez wiele następujących po sobie taktów, zamiast wypisywać wiele pauz pojedynczych, zapisuje się grubą poziomą kreskę z liczbą taktów pauzy (np. numer 8 nad kreską oznacza pauzę trwającą osiem taktów). Wszystkie te detale notacyjne sprawiają, że zapis nutowy jest bardzo bogaty i precyzyjny - doświadczony muzyk potrafi z samej partytury wyczytać nie tylko same dźwięki, ale i zamysł artystyczny utworu.
Zapis nutowy dla różnych głosów i instrumentów
W muzyce jednocześnie może występować wiele głosów (partii) - na przykład utwór na chór mieszany ma osobne linie melodyczne dla sopranu, altu, tenoru i basu, zaś orkiestra symfoniczna składa się z kilkudziesięciu instrumentów grających różne nuty. Klasyczny zapis nutowy wykształcił więc metody notowania muzyki wielogłosowej.
Najprostszym przypadkiem jest zapis na dwa głosy wykonywane przez ten sam instrument lub w tym samym zakresie wysokości. W takiej sytuacji często stosuje się dzielenie głosów na jednej pięciolinii. Przykładowo w partyturze chóralnej sopran i alt bywały historycznie zapisywane wspólnie na jednej pięciolinii (w odpowiednim kluczu), a tenor i bas na drugiej - lub we współczesnych opracowaniach obie panie w kluczu wiolinowym, a panowie w kluczu basowym. Aby odróżnić dwa głosy zapisane na wspólnym personelu, używa się kierunku lasek nut: górny głos ma zwykle laski skierowane do góry, a dolny - w dół. Dzięki temu wiadomo, które nuty należą do którego głosu, nawet jeśli pojawiają się na tych samych wysokościach dźwięku. Podobną zasadę stosuje się np. w muzyce fortepianowej, gdy prawa ręka gra dwie melodie jednocześnie na jednym systemie - jeden głos jest "wypisany" w górnych kierunkach, drugi w dolnych.
W przypadku instrumentów o dużej skali wysokości dźwięku (jak fortepian, organy, harfa), a także w muzyce polifonicznej (np. utwory Bacha na instrumenty klawiszowe), stosuje się zapis na dwóch pięcioliniach połączonych klamrą (akoladą) - jest to tak zwany wielosystem lub zapis grand staff. W fortepianie standardowo górna pięciolinia (klucz wiolinowy) przeznaczona jest dla prawej ręki, a dolna (klucz basowy) dla lewej ręki.
Taki dwuszereg pozwala objąć szeroką rozpiętość dźwięków od bardzo niskich po bardzo wysokie, a klamra graficznie wiąże oba systemy jako jedność brzmieniową. Podobnie organy mogą mieć trzy pięciolinie (dwie dla rąk - manuałów - i jedną dla pedału). W muzyce orkiestrowej bywa, że niektóre instrumenty również mają zdwojone systemy - np. harfa czy czasem instrumenty perkusyjne o dużym zakresie.
Gdy utwór przeznaczony jest na wiele instrumentów lub głosów jednocześnie, korzysta się z partytury. Partytura to zbiorczy zapis, w którym na oddzielnych pięcioliniach umieszczone są wszystkie partie instrumentalne/wokalne, ułożone jedna pod drugą, tak by kreski taktowe wyrównywały się pionowo. Dzięki temu czytelny jest zarówno przebieg każdej indywidualnej partii w czasie, jak i współbrzmienie wszystkich głosów razem (harmonia, kontrapunkty itp.).
Z kolei w partyturach orkiestrowych istnieje ustalona tradycyjna kolejność stawiania instrumentów: na górze zazwyczaj znajdują się instrumenty dęte drewniane (flety, oboje, klarnety, fagoty), poniżej dęte blaszane (waltornie, trąbki, puzony, tuba), dalej instrumenty perkusyjne - najpierw te o określonej wysokości dźwięku (np. dzwony rurowe, ksylofon), potem o nieokreślonej wysokości (bębny, talerze itp.), następnie instrumenty szarpane/klawiszowe (harfa, fortepian - jeśli występują), głosy wokalne (soliści, chór), ewentualnie osobne głosy solowe instrumentalne (np. skrzypce solowe w koncercie) i na końcu instrumenty smyczkowe (skrzypce I, skrzypce II, altówki, wiolonczele, kontrabasy). Poszczególne sekcje instrumentów bywają grupowane klamrami lub nawiasami, co dodatkowo sygnalizuje ich przynależność do jednej rodziny brzmieniowej. Na początku każdej linijki partytury (systemu) podaje się skrótowe nazwy instrumentów dla orientacji.
Podczas wykonania utworu każdy muzyk (poza dyrygentem) korzysta zazwyczaj nie z całej partytury, lecz ze swojej partii (głosu) wyciągniętej z partytury. Taki wyciąg zawiera tylko nuty przeznaczone dla danego instrumentu lub głosu, co jest czytelniejsze i wygodniejsze. Jednak w zapisie tej partii zachowuje się wszystkie istotne informacje z partytury - oznaczenia dynamiki, artykulacji, tempa itp. (różnica jest taka, że np. dłuższe pauzy mogą być zastąpione pauzami wielotaktowymi, by muzyk nie musiał liczyć kilkudziesięciu taktów ciszy).
Warto wspomnieć, że niektóre instrumenty transponujące wymagają specjalnego traktowania w zapisie. Instrument transponujący brzmi w innej wysokości niż zapis nutowy - np. klarnet B♭ gra dźwięki o cały ton niższe niż zapisane (jego zapisane C zabrzmi jako B♭ w rzeczywistości). Dlatego partytury orkiestrowe mogą być zapisane w tonacjach brzmiących (czyli z uwzględnieniem transpozycji - wtedy każdy instrumentalista gra w odpowiedniej dla siebie tonacji) lub nietransponujących (tzw. partytury w skali koncertowej, gdzie wszystkie głosy zapisane są tak, jak brzmią - wówczas instrumenty transponujące mają inne znaki przykluczowych niż ich partia indywidualna). Temat transpozycji jest dość złożony, ale początkujący muzyk powinien przynajmniej wiedzieć, że istnieją instrumenty, których zapis nie odpowiada bezpośrednio wysokości dźwięku, jaki słyszymy.
Podsumowując, klasyczny zapis nutowy jest elastyczny i dostosowany zarówno do potrzeb muzyki jednogłosowej, jak i wielogłosowej. Niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z prostą piosenką na głos i gitarę, sonatą na fortepian, kwartetem smyczkowym czy symfonią na orkiestrę, notacja pozwala zapisać wszystkie te sytuacje - albo na pojedynczych pięcioliniach, albo na złożonych partyturach - zachowując logiczną strukturę czasową i wysokościową utworu.
Podstawy czytania nut
Umiejętność czytania nut polega na sprawnym odczytywaniu z zapisu informacji, jaki dźwięk zagrać (wysokość i nazwa nuty) oraz kiedy i jak długo go zagrać (rytm i artykulacja). Proces ten przypomina czytanie tekstu w obcym języku - na początku wydaje się skomplikowany, lecz z czasem, dzięki praktyce, muzyk zaczyna rozumieć zapis automatycznie i płynnie "słyszeć oczami" zapisane dźwięki.
Przystępując do czytania partytury lub nut, należy najpierw zwrócić uwagę na klucz, oznaczenie tonacji (znaki przykluczowe) oraz metrum, które zapisane są na początku utworu. Klucz powie nam, jak nazywają się linie i pola pięciolinii (np. w kluczu wiolinowym druga linia to G (sol), a w basowym ta sama linia to B (si w kontroktawie)). Znaki przykluczowe wskażą, które dźwięki są stale podwyższone lub obniżone (np. obecność krzyżyka przy F na początku wskazuje tonację z Fis - każdą nutę f odczytujemy jako fis, dopóki nie pojawi się kasownik). Metrum natomiast informuje, jak liczyć rytm - ile jednostek mieści się w takcie - co jest ważne przy frazowaniu i akcentowaniu.
Same nuty czytamy od lewej do prawej strony, w porządku chronologicznym, tak jak czyta się zdania w książce. Każda nuta na pięciolinii ma swoje położenie (linia lub pole) odpowiadające określonemu dźwiękowi. Początkujący muzyk uczy się przyporządkowania nazw nut do tych położeń - np. w kluczu wiolinowym pierwsza linia to E (e¹, czyli mi), pierwsze pole to F (f¹, fa), druga linia to G (g¹, sol) itd. Równolegle poznaje się wartości rytmiczne nut - kształt informuje, czy dźwięk ma trwać pełną ilość czasu (np. cała nuta), czy połowę, ćwierć itd. (ćwierćnuta, ósemka…).
Czytając rytm, liczymy miarowo jednostki czasu według metrum: np. w takcie 4/4 na głos mówimy "raz - dwa - trzy - cztery", przy czym na "raz" zaczyna brzmieć nuta leżąca na pierwszej ćwierćnutowej pozycji taktu, na "dwa" kolejna ćwierćnuta itd. Jeśli występują inne wartości, muzyk musi wewnętrznie podzielić lub zliczyć ich czas trwania tak, aby zmieściły się w ramach tych czterech uderzeń. Jest to umiejętność, która rozwija się poprzez ćwiczenie - często początkujący najpierw wystukują lub klaszczą rytm osobno, by go opanować, zanim zagrają go na instrumencie.
Podczas czytania nut jednocześnie zwracamy uwagę na różne elementy notacji. Oprócz wysokości i rytmu dźwięków, trzeba zauważać oznaczenia dynamiki (czy grać głośno, czy cicho), artykulacji (czy dźwięki mają być łączone, akcentowane, skracane), a także ewentualne zmiany tempa czy tonacji w trakcie utworu. Na początku może się to wydawać trudne - początkujący muzyk często musi zatrzymywać się, by rozszyfrować kolejny znak. Dlatego nauka czytania nut zwykle zaczyna się od prostych utworów: wolniejszych, w dogodnej tonacji (np. C-dur - bez znaków przykluczowych) i z ograniczonym zakresem dźwięków.
Jedną z pierwszych czynności jest opanowanie nazw nut i ich rozmieszczenia na pięciolinii. Pomocne bywają różne mnemotechniki - np. wymyślanie zdań, gdzie pierwsze litery wyrazów odpowiadają nazwom kolejnych linii (w języku polskim przykładowo dla klucza wiolinowym:
Every Good Boy Deserves Fudge
- angielski mnemonik dla E-G-H-D-F - ma polskie odpowiedniki mnemotechniczne, choćby humorystyczne "Eleonora Goni Hipopotama Dla Frajdy", itp.). Jednak najskuteczniejszą metodą jest regularne czytanie z nut - z początku wolno, takt po takcie, ale stopniowo coraz płynniej. Uczniowie szkół muzycznych ćwiczą tzw. czytanie a vista, czyli granie lub śpiewanie z nut bez przygotowania, co z czasem wyrabia nawyk szybkiego rozpoznawania struktur muzycznych (skal, akordów, przebiegów melodycznych) zamiast pojedynczych nut.
Warto zauważyć, że instrumenty różnią się trudnością zapisu i czytania. Na przykład pianiście nie wystarczy znać jeden klucz - musi opanować równolegle czytanie w kluczu wiolinowym (prawa ręka) i basowym (lewa ręka), a czasem nawet obydwa jednocześnie, gdy ręce grają niezależne głosy. Skrypty na fortepian bywają więc wyzwaniem na początku, ale z czasem muzyk uczy się traktować dwie pięciolinie jako jedność. Z kolei np. skrzypek czy flecista czyta tylko klucz wiolinowy, za to musi radzić sobie z dużą liczbą znaków przykluczowych (w utworach w różnych tonacjach) i szybkim rytmem. Każdy instrument ma swoją specyfikę, lecz podstawy notacji są wspólne - dlatego ucząc się teorii muzyki, niezależnie od specjalizacji instrumentalnej, wszyscy poznają ten sam system zapisu.
Umiejętność czytania nut otwiera przed muzykiem ogromne możliwości. Dzięki niej można samodzielnie poznawać nowe utwory z zapisu (bez konieczności słuchania nagrania), grać w zespołach (gdzie każdy muzyk czyta swoją partię w tym samym czasie, synchronizując się z innymi według zapisu) czy też lepiej zrozumieć strukturę utworu podczas analizy. Czytanie nut jest zatem jedną z podstawowych kompetencji muzyka w tradycji klasycznej.
Znaczenie zapisu nutowego we współczesnej edukacji muzycznej
Notacja muzyczna stanowi fundament współczesnej edukacji muzycznej, zwłaszcza w nurcie klasycznym i jazzowym. Większość formalnych programów nauczania - od szkół muzycznych I stopnia, przez licea muzyczne, po akademie i konserwatoria - opiera się na założeniu, że uczeń opanuje biegłe czytanie i pisanie nut. Dlaczego jest to tak istotne w dobie, gdy muzyki można uczyć się ze słuchu lub za pomocą nowoczesnych technologii?
Przede wszystkim tradycyjny zapis nutowy daje dostęp do olbrzymiego repertuaru nagromadzonego przez wieki. Utwory wielkich kompozytorów są zapisane w nutach - aby je poznać i wykonać, muzyk musi umieć ten zapis odczytać. Wyobraźmy sobie pianistę, który chciałby zagrać sonatę Mozarta lub Chopina, ale nie zna notacji - musiałby polegać wyłącznie na słuchu i pamięci, co dla dłuższych, złożonych utworów staje się niepraktyczne. Umiejętność czytania nut pozwala samodzielnie uczyć się utworu krok po kroku z partytury, analizować go i interpretować według własnej wrażliwości, zamiast naśladować czyjeś wykonanie ze słuchu.
Ponadto zapis nutowy jest uniwersalnym językiem w komunikacji między muzykami. Jeśli skrzypek z Polski spotka pianisty z Japonii, mogą razem zagrać utwór, jeśli oboje mają nuty - nawet jeśli nie mówią tym samym językiem, wspólny będzie dla nich język muzyczny na papierze. Ta uniwersalność bardzo ułatwia współpracę w orkiestrach międzynarodowych, chórach czy zespołach kameralnych. Dyrygent prowadząc próbę posługuje się terminologią z nut (np. "wejście instrumentów dętych w trzecim takcie po literze B"), co wymaga od każdego członka zespołu sprawnego poruszania się po zapisie.
W edukacji muzycznej notacja służy też jako narzędzie do nauki teorii muzyki. Na zapisie nutowym uczymy się skal, interwałów, akordów, harmonii funkcyjnej - wszystkie te abstrakcyjne pojęcia są przedstawiane wizualnie na pięciolinii. Dzięki temu uczniowie lepiej rozumieją zależności dźwiękowe: widzą, jak zbudowana jest gama (układ cały-półtonów), jak wyglądają akordy durowe i mollowe, jak prowadzone są głosy w czterogłosie itp. Bez notacji trudno byłoby tłumaczyć wiele zagadnień teoretycznych w sposób ścisły.
Nie można też pominąć aspektu rozwijania pamięci i wyobraźni muzycznej. Ćwiczenie czytania nut a vista, analizowanie partytur, wypisywanie własnych melodii - to wszystko kształci mózg muzyka, ucząc go myślenia strukturami muzycznymi. Wielu pedagogów podkreśla, że czytanie nut wpływa korzystnie na ogólną inteligencję muzyczną, podobnie jak czytanie książek rozwija wyobraźnię literacką i zasób słownictwa. Muzyk, który swobodnie czyta zapis, łatwiej przyswaja nowe utwory, szybciej uczy się na pamięć, potrafi też zapisać zagrane lub zaimprowizowane przez siebie melodie, co jest krokiem do komponowania.
Współczesna edukacja muzyczna oczywiście korzysta także z innych metod (np. nauka ze słuchu, odtwarzanie nagrań, korzystanie z uproszczonych zapisów typu tabulatury czy diagramy akordów w muzyce rozrywkowej). Jednak nawet w muzyce rozrywkowej i jazzie podstawy notacji są przydatne - np. jazzmani korzystają z tzw. lead sheetów, gdzie zapisano linię melodyczną i symbole akordów pismem nutowym; z kolei muzycy rozrywkowi często posługują się zapisem nutowym przy aranżacji utworów na różne instrumenty. W dobie komputerów zapis nutowy wciąż pozostaje standardem: programy komputerowe do edycji muzyki (Sibelius, Finale, MuseScore i inne) opierają się na tradycyjnej notacji, a format MIDI używany w produkcji muzycznej odpowiada zasadniczo zapisowi nut (określa wysokość i długość dźwięków w formie numerycznej).
Podsumowując, znajomość zapisu nutowego jest w dzisiejszej edukacji muzycznej tak samo ważna, jak umiejętność czytania i pisania w języku ojczystym. Stanowi podstawę świadomego muzykowania, otwiera drogę do bogactwa literatury muzycznej i umożliwia pełniejsze zrozumienie sztuki dźwięków. Mimo że można być muzykiem-samoukiem grającym ze słuchu, to opanowanie notacji daje narzędzia, które znacznie poszerzają horyzonty - zarówno w wykonawstwie, jak i w ewentualnej przyszłej twórczości własnej.
Inne systemy notacji muzycznej
Choć klasyczny zapis na pięciolinii zdominował muzykę zachodnią, istnieją również inne sposoby notowania utworów, wykształcone na przestrzeni wieków w różnych kręgach kulturowych lub dla specyficznych potrzeb. Oto krótkie omówienie najważniejszych z nich:
- Tabulatury: Tabulatura to system zapisu szczególnie popularny wśród instrumentów strunowych, takich jak gitara, lutnia czy mandolina. W przeciwieństwie do notacji na pięciolinii, tabulatura nie odwzorowuje bezpośrednio wysokości dźwięku, ale ukazuje technikę gry - wskazuje, gdzie należy położyć palce na gryfie instrumentu. Tradycyjna tabulatura gitarowa składa się z sześciu linii reprezentujących struny gitary, a cyfry umieszczone na tych liniach oznaczają numer progu, który trzeba przycisnąć. Dzięki temu gitarzysta od razu wie, jak ułożyć rękę, by wydobyć dany dźwięk. Tabulatury stosowano już w renesansie (dla lutni czy violi da gamba), a współcześnie są one bardzo popularne w muzyce rozrywkowej dla gitarzystów. Ich zaletą jest prostota dla osoby grającej na danym instrumencie - nie trzeba znać nazw dźwięków, wystarczy kojarzyć pozycje na gryfie. Wadą zaś jest brak uniwersalności (tabulatura jest ściśle związana z konkretnym instrumentem i strojem strun) oraz często niepełny zapis rytmu. Często tabulatury uzupełnia się dodatkowymi znakami określającymi wartości rytmiczne (np. ogonki przy cyfrach) albo stosuje się zapis hybrydowy: nad tabulaturą tradycyjną pięciolinię z przebiegiem rytmicznym. Mimo tych ograniczeń, tabulatura jest niezastąpiona dla gitarzystów-samouków i w edukacji muzyki rozrywkowej - pozwala szybko nauczyć się chwytów i utworów. Warto wspomnieć, że obok tabulatur strunowych istnieją też tabulatury organowe i klawesynowe (stosowane w baroku, zapisujące głosy muzyki klawiszowej literami i cyframi) oraz różne inne specjalistyczne systemy, jednak obecnie są one raczej ciekawostką historyczną. Z tabulaturami pokrewne są diagramy akordów używane przez gitarzystów - to graficzne schematy pokazujące układ palców dla danego akordu na gryfie (najczęściej rysuje się siatkę progów i strun, zaznaczając kropkami miejsca docisku).
- Notacja gregoriańska: Jest to szczególna odmiana notacji muzycznej używana do dziś w zapisie chorału gregoriańskiego i innych śpiewów liturgicznych Kościoła katolickiego. W notacji gregoriańskiej korzysta się z czterolinii (cztery linie zamiast pięciu) i znaków zwanych neumami. Neumy gregoriańskie wywodzą się bezpośrednio z średniowiecznych neum cheironomicznych i diastematycznych, o których była mowa w części historycznej. Ich kształty (kwadratowe lub rombowe nuty, podłużne kreski itp.) wskazują grupy dźwięków śpiewanych na pojedyncze sylaby tekstu. Charakterystyczne jest to, że chorał nie używa pojęcia metrum ani ściśle określonych wartości rytmicznych - rytm wynika z akcentów słownych i tradycji wykonawczej, a notacja jedynie podpowiada, gdzie dźwięk należy nieco wydłużyć (np. episema nad neumą) lub kiedy zrobić oddech (pauza oznaczona przecinkiem). Nie ma też podziału na takty. Mimo braku precyzyjnego rytmu, notacja gregoriańska bardzo dobrze spełnia swoje zadanie w ramach repertuaru jednogłosowego śpiewu sakralnego - pozwala zapisać melodię, wskazać relacje wysokości dźwięków i z grubsza przebieg rytmiczny. Współcześnie duchowni i muzykolodzy wciąż uczą się tej notacji, by odczytywać oryginalne średniowieczne manuskrypty lub współczesne wydania zawierające chorał (np. słynne Graduale Romanum).
- Współczesna notacja graficzna: W XX wieku, zwłaszcza w muzyce awangardowej (lata 50. i 60.), wielu kompozytorów uznało, że tradycyjny zapis na pięciolinii jest niewystarczający do przekazania nowych idei brzmieniowych. Powstały wówczas różnorodne graficzne systemy notacji, często unikalne dla danego utworu lub kompozytora. Przykładowo polski kompozytor Krzysztof Penderecki w utworach takich jak "Tren ofiarom Hiroszimy" używał nietypowych symboli do zaznaczania efektów sonorystycznych (szumy, glissanda całej grupy smyczków, uderzanie w pudło rezonansowe itp.). Kompozytorzy tacy jak John Cage, Karlheinz Stockhausen czy György Ligeti eksperymentowali z notacją, w której pojawiały się rysunki, wykresy, kolorowe pola, symbole matematyczne - wszystko, co mogło zakodować zamysł brzmieniowy, którego nie da się ująć w ramach pięciolinii (np. dźwięki o wysokości nieokreślonej, ciągłe przejścia od hałasu do tonu, przypadkowe zdarzenia dźwiękowe). Taka notacja często nazywana jest notacją graficzną lub aleatoryczną (gdyż często pozostawia wykonawcy pewną dowolność interpretacji symboli). Zwykle partytura graficzna wymaga dołączenia legendy objaśniającej znaczenie znaków, ponieważ nie są one standardowe. Mimo że notacje graficzne różnią się między sobą, ich wspólną cechą jest wykorzystanie zdolności wykonawców do interpretacji obrazów i kształtów - niejako zapraszają muzyka do współtworzenia dzieła poprzez własne rozumienie zapisu. W edukacji tradycyjnej nie są one przedmiotem podstawowej nauki, ale na poziomie akademickim muzycy zapoznają się z nimi, aby móc wykonywać utwory muzyki współczesnej.
- Systemy pozaeuropejskie: Różne kultury świata wypracowały własne metody zapisu muzyki, często zupełnie odmiennie niż system zachodni. W muzyce indyjskiej istnieje długa tradycja przekazu ustnego, ale używa się także zapisów opartych na solmizacji (sylabach sa, re, ga, ma, pa, dha, ni odpowiadających naszym dźwiękom gamy). Taki zapis, zwany sargam, bywa notowany alfabetycznie (literami) wraz z oznaczeniami rytmicznymi (np. pionowe kreski oznaczające podział na takt zwany matra). W muzyce chińskiej popularna jest od XIX wieku notacja numeryczna jianpu, w której dźwięki skali diatonicznej oznacza się cyframi 1-7 (odpowiadającymi stopniom gamy, np. 1 = do, 2 = re, itd.), a kropki nad lub pod cyfrą wskazują przesunięcie o oktawę w górę lub w dół. Długości dźwięków sygnalizowane są poprzez różne kreski i kropki za cyfrą lub pod nią. Ten system jest czytelny i do dziś stosowany w Azji do zapisu melodii ludowych czy piosenek. Tradycyjna muzyka japońska ma swoje notacje dla instrumentów takich jak koto czy shakuhachi - często są to schematy wskazujące sposób wykonania dźwięku, podobnie jak tabulatura (np. który otwór fletu shakuhachi zatkać). Muzyka bliskowschodnia (arabska, perska, turecka) obecnie często posługuje się zmodyfikowaną notacją europejską (z dodatkowymi znakami dla mikrotonów, np. ćwierćtonów charakterystycznych dla maqamów), ale historycznie istniały tam zapisy wykorzystujące litery alfabetu arabskiego do nazwania dźwięków skali. W kulturze afrykańskiej czy oceanicznej przeważał przekaz ustny i rytmiczne wzorce, jednak we współczesnych badaniach etnomuzykologicznych opracowano różne sposoby transkrypcji tych tradycji (czasem korzystając z niestandardowych notacji obrazkowych lub opisowych).
Każdy z tych systemów notacji jest dostosowany do specyfiki danej muzyki - np. notacja europejska świetnie sprawdza się dla muzyki wielogłosowej o z góry ustalonym przebiegu rytmicznym, natomiast w muzyce, gdzie ważna jest improwizacja lub płynność rytmu (jak w indyjskiej ragze czy arabskiej maquam), tradycyjnie bardziej ceniono przekaz ustny, a zapisy - jeśli powstawały - służyły raczej jako pomoc dydaktyczna niż samodzielne źródło pełnej informacji.
Mimo to, we współczesnym globalnym świecie następuje standaryzacja i coraz częściej nawet muzycy pozaeuropejscy uczą się czytać zapis na pięciolinii, a z drugiej strony kompozytorzy europejscy inspirują się innymi notacjami. Wszystkie te systemy - czy to tabulatura, neumy gregoriańskie, graficzna partytura czy zapis cyfrowy - mają jeden cel: umożliwić zachowanie muzyki i przekazanie jej innym w formie wizualnej.
Choć różnią się wyglądem i stopniem uszczegółowienia, idea przyświecająca ich powstaniu jest wszędzie podobna: utrwalić ulotne dźwięki za pomocą umownych znaków, tak aby mogły wybrzmieć ponownie w przyszłości.
